Categoriearchief: Geen categorie

Dick van Arkel

m. 06 – 26 75 00 72

e. d.vanarkel@protestantsekerk.nl

Sinds 1 november 2019 ben ik interim-predikant in landelij­ke­ dienst.

Vanuit classicaal werk eerder betrokken ge­weest ­bij inte­rim werk­zaam­he­den in kerke­lijke (wijk)gemeenten, mocht ik vier jaar gele­den de oplei­ding tot Inte­rim Pre­dikant volgen in Mennorode op de Veluwe.

Bij de eerder opgedane ervaringen in het interim werk ver­rijk­te de op­lei­ding tot interim predikant mij met bere­flec­teerde lei­der­schaps­rol­len, medi­ation en con­flicthan­te­ring, het bege­leiden van veran­de­ringsproces­sen en het imple­menteren van nieuwe struc­turen.

Na het afronden van deze specialisatie-opleiding heb ik mij verder verdiept en be­kwaamd in de methode van The Ap­preci­ative Inquiry, waarderend onderzoeken en analyseren in de ge­meentebouw.

Mijn sterke punten zijn het begeleiden van gemeenten bij het maken van een waarde­rende analyse, totaaloverzicht, het maken van keuzen en het helpen bij het vaststellen en uitvoeren van (nieuw) beleid.

Als voormalig stichtingsvoorzitter Con­tex­tu­eel­ Pastoraat in Nederland, betrokken bij de lande­lijke en in­ter­na­tio­nale op­leidingen, en het werken vanuit de contex­tuele bena­de­ring, is de meervoudige partijdigheid en het sys­temisch en interge­ne­rati­oneel onder­zoeken van patronen tot een atti­tude gewor­den.

Het verhaal van 12 ½ jaar IN BETWEEN

Tijdens de werkdag in het voorjaar van 2019 in Amsterdam wordt aan het jubileum 12 ½ jaar In Between aandacht besteed. Inkomend voorzitter Sophie Bloemert heeft de vergaderstukken uit de achterliggende periode doorgenomen en vertelt op basis hiervan over de geschiedenis en ontwikkelingen van In Between. Haar (bewerkte) bijdrage volgt hieronder.

De afronding van de tweejarige pilot ‘’leren functioneren in een tussentijd’’ is eind mei 2006  aanleiding om een forumdiscussie te organiseren over de kansen van de interim-predikant (IP).

Ds. Helen Dekker-Keller maakt deel uit van het forum. Zij is in de VS actief geweest als IP binnen de Presbyterian Church – maar wel in een heel andere setting. In het begin van deze eeuw maakte zij de toenmalige predikant voor het beroepingswerk Jan Oortgiesen enthousiast voor deze speciale vorm van predikantschap. Ook Haaije Feenstra, dan directeur van het bestuur van de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk, is aanwezig. Hij stelt dat het InterimPredikant-schap voor de vernieuwing van de kerkelijke structuren een stuwende werking zal kunnen hebben.

Een andere inleider legt de nadruk voor de IP op kwaliteit en collegiaal studeren. En theoloog en uitgever Lydia Vroegindeweij presenteert de IP als energiereep, een verantwoord tussendoortje: nieuwe impulsen van een interimmer zijn mooi, maar de gemeente zélf moet aan het werk. De IP gaat immers weer weg – na maximaal twee jaar.

Bekendheid met het begrip IP moet worden bevorderd; dat is de algemene aanbeveling. Dat kan kerkenraden en helpen om met een IP in zee te gaan.

Na de forummiddag in 2006 wordt besloten tot blijvende samenwerking van de groep die de eerste opleiding heeft gedaan. Het werkverband is in wording. In de zomer die volgt wordt flink gepraat over hoe het verder zal gaan – en onder welke naam? Zal het PITTIG, worden? Want: Predikanten in (een) tussentijd tot inspiratie (van) gemeenten. Het toenmalige bestuur i.o. heeft zelfs nagedacht over een oecumenische opzet. Maar neen, het is toch allereerst zaak om in de Protestantse Kerk een plek te verwerven. En dus stelt men een neutrale, maar wel aan de kerk verbonden, naam voor:  PKN-Interim-Werkverband. Uiteindelijk wordt het: In Between, (IB) netwerk van interim-pastores – met een bijpassend logo. En Jan Oortgiesen is en blijft zeer betrokken. Hij heeft veel relevante informatie aan de IP te bieden en brengt gemeenten op de hoogte van het nieuwe fenomeen IP.

Eerste lichting interim-predikanten, 2006

Op 18 september 2006 wordt in het LDC van de Protestantse Kerk te Utrecht het werkverband officieel opgericht – met Florida de Kok als voorzitter; Richart Huijzer wordt secretaris en Pieter van Winden penningmeester. Het bestuur dringt aan op activiteiten van wat we feedback- of intervisiegroepen zijn gaan noemen. En er wordt een subgroep Publiciteit aangewezen. ’s Middags gaat het inhoudelijke programma over: kwaliteit!  En er zijn 13 aanwezigen.  

Sindsdien wordt, telkens in het voor- en najaar, een werkdag georganiseerd. Inclusief een (klein) deel huishoudelijk vergaderwerk, want er moet steeds het nodige worden vastgelegd, zoals – in de eerste jaren – een huishoudelijke reglement voor IB. En er moet regelmatig worden teruggekoppeld. In de beginjaren betekent dat regelmatig overleg met Jan Oortgiesen. De kerkorde wordt ook in het oog gehouden evenals de ontwikkelingen bij de synode, op basis van rapporten als ‘’Pastor in beweging’’ en “Werkers in de wijngaard’’.

Een actuele vraag is daarnaast: welke spelers zijn er nog meer op het speelveld van de plaatselijke gemeente, zoals consulent, visitator en (dan nog) gemeenteadviseur? Hoe kan de samenwerking met hen het beste worden vormgegeven? En daarbij: hoe verhouden Mobiliteitsbureau en IB zich tot elkaar? Aanvankelijk lijkt er geen mogelijkheid te zijn om via de dienstenorganisatie het werkverband IB te implementeren. Heeft het moderamen van de synode daarop misschien een andere kijk? Dus gaat er een brief naar het moderamen met de vraag: wat is uw beleid aangaande het IP-schap? Het  resultaat is dat een moderamenlid bij een werkdag komt buurten met positieve input.

Kortom: In Between is – en blijft – druk bezig om zich te profileren, te professionaliseren en te presenteren. Ook al is er dan nog geen plaats in de kerkorde. Zo wordt IB populair. En kan het snel gaan. Want al in april 2008 komt de eerste interim-predikant in landelijke dienst. In de daarop volgende jaren komen er meer. Sommigen van hen zijn afkomstig uit de tweede opleiding, die inmiddels is gerealiseerd.

In 2009 geeft IB aandacht aan toekomstig beleid in een aparte notitie – en er verschijnt een mooie PR-folder. IB staat nu stevig met beide benen op de grond en werkt door aan professionalisering en versterking van het netwerk.  Op 4 maart 2009 is dr. Rein Brouwer – voor de 1e keer –  te gast rond het thema: vertrouwen ad interim. Hij wordt een vaste waarde als inleider.

In 2009 volgt een wisseling bij het secretariaat. Later datzelfde jaar komt er een nieuwe penningmeester. Een jaar later treedt een nieuwe voorzitter aan: Nico de Lange. Dit bestuur leidt IB naar consolidatie.

In 2011 is het tijd voor een lijvig document voor kwaliteitsbewaking en -bevordering, een beroepsstandaard, dus. Zo wordt duidelijk dat een IP in de breedte van de kerk inzetbaar is, reflectief is ingesteld en veranderingen en bijbehorende spanningen kan hanteren. Deze drie lijnen helpen om de werkdagen effectief inhoud te geven.

Als gasten worden naast inleiders vanuit de PThU verwante professionals uitgenodigd, zoals een interimmanager, organisatiedeskundigen en een godsdienstpsycholoog.

In Zaltbommel wordt – na 6 jaar IB – in september 2012 een bijzondere werkdag georganiseerd. We pakken wat groter uit, met een panel, gastspreker Leo Koffeman over ‘’Vreemde ogen dwingen’’ en de presentatie van het definitieve kwaliteitsdocument.

In die tijd worden tevens lijntjes gelegd naar relevante organisaties buiten de Protestantse Kerk, zoals het verband van kerkelijke opbouwwerkers (WKO) en de Orde van Organisatiekundigen en –adviseurs (OOA). Maar ook intern wordt gewerkt aan bekendheid; sommige interimmers gaan erop uit met een presentatie om de 74 classes over de IP te informeren.

Op 19 april 2013 wordt een boek gepresenteerd: Voorganger als voorbijganger, onder redactie van Rein Brouwer, Jodien van Ark en Jan Oortgiesen. Ondertitel: Het interimpredikantschap van de toekomst. * De vraag naar deze specialisten op het kerkelijk erf is immers groeiende. Daarom heeft Brouwer er een stevig onderzoek op losgelaten. Op basis hiervan stelt hij als definitie voor: Het IP-schap kenmerkt zich door gekwalificeerde interventies van een interimpredikant van de kerk, vanuit een bewuste strategie, in een context van crisis en/of transitie, onder bepaalde voorwaarden (contract, tijdelijkheid), gericht op verandering van de situatie.

In de afgelopen jaren zijn de basisopleidingen tot IP doorgegaan, werd en wordt regelmatig met de PThU overlegd. De werkdagen worden op verschillende locaties gehouden: na Utrecht volgt Ermelo en sinds 2017 is Amsterdam de plaats van samenkomst. 

En dan komt het koperen jubileum: maart 2019. Na een stevige oriëntatie is IB sinds 2016 een ‘groep’ van de Bond van Nederlandse Predikanten (BNP), met een hierop aangepast Huishoudelijk Reglement.  Daarin heet IB voortaan: netwerk van interimpredikanten (in plaats van pastores). Een 4e bestuurslid wordt geïntroduceerd als linking pin met de BNP.

Er is toelatingsbeleid ontwikkeld (ook voor hen die niet de basisopleiding hebben gedaan) en natuurlijk een beroepscode en er is nagedacht over de bezoldiging van hen die niet in landelijke dienst zijn of gedetacheerd worden vanuit hun gemeente.

In diverse media zijn inmiddels artikelen over de IP of IB gepubliceerd. De samenwerking met het Team Mobiliteit is goed en effectief. Het is nu glashelder: vraagt een gemeente om een IP, dan wordt eerst gekeken naar de inmiddels 10 IP-ers in landelijke dienst. Lukt het niet om met één van hen een match tot stand te brengen, dan worden de andere leden van IB benaderd. Leidt ook dit niet tot resultaat, dan is er nog steeds het lijstje, dat we vroeger ‘het lijstje van Jan’ plachten te noemen: een groep van zeer ervaren predikanten die geen interim-opleiding hebben gedaan, maar wel vertrouwd zijn met complexe situaties in gemeenten.

IB telt momenteel zo’n 45 leden; sommige komen uit andere kerkgemeenschappen: een interessante ontwikkeling. Enkele leden hebben in de loop van de tijd hun lidmaatschap opgezegd, bijvoorbeeld vanwege emeritaat. 1 lid is overleden. In Between kent 2 ereleden: Jan en Jodien.

Het is de bedoeling dat ieder lid bij een intervisiegroep is aangesloten en dat er in die kleinere kring minimaal 4  x per jaar collegiaal wordt gewerkt. Wie zou het nog willen missen?

Tot nu toe is het ook steeds gelukt nieuwe bestuursleden te vinden.

Tenslotte: IB heeft zijn bestaansrecht meer dan bewezen. Dat is een feestje waard. En we gaan verder! Want er is nog steeds genoeg te doen.

– Zo blijft de verhouding tot de kerkelijk werkers die eveneens in interim-verband willen gaan werken, aandacht vragen.

– De website kan wordt verbeterd.

– Onze ziel kan ook nog meer worden gevoed. Hoe houden we onze bezieling gaande, juist in situaties waar soms kwaad als kwaad benoemd moet worden? Met andere woorden: aandacht voor geestelijk empowerment.  

– Naast de IP wordt in de Protestantse Kerk ook de AP geïntroduceerd: de ambulant predikant. Deze collega’s zijn snel op afroep beschikbaar om in een gemeente waarin de predikant tijdelijk niet kan werken door ziekte, zwangerschapsverlof o.i.d., in te springen. De interim-predikanten zijn in de regel inzetbaar in gemeenten die huiswerk hebben, zoals in vacaturetijd, na een conflict, of in tijden van transitie.

– Uiteraard blijven de halfjaarlijkse werkdagen. In deze fase van IB is het zaak gekwalificeerde inleiders uit te nodigen, die onze specialisatie kunnen verrijken.

*Voorganger als voorbijganger. Het interim-predikantschap van de toekomst. Onder redactie van Rein Brouwer, Jodien van Ark en Jan Oortgiesen. Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer, 2013

Interim-predikant helpt bij vinden nieuwe koers – slapeloze nachten en gesmeerde fusies

Als ds. Wim Andel op een verjaardag uitlegt wat voor werk hij doet, zijn de meeste gesprekspartners verrast. “Iedereen weet wel wat een kerk is, en met ruzies en fusies zijn we ook vertrouwd. Maar als predikant een gemeente professioneel begeleiden naar een rustiger vaarwater is minder bekend.” Wat doet een interim-predikant eigenlijk en waarom is dit werk belangrijk? Lees hoe Wim Andel, bijna negen jaar interim-predikant, zijn bijzondere beroep uitoefent en beleeft.

We kennen een interim-manager en een interim-directeur, vaak niet de meest geliefde personen omdat ze vervelende klussen zoals een reorganisatie moeten uitvoeren. Maar wat doet een interim-predikant? Ds. Wim Andel: “Wanneer een kerkelijke gemeente in wat onrustig of onbekend vaarwater terecht is gekomen, begeleidt de interim-predikant bij het vinden van een nieuwe koers. Dat proces bestaat vaak uit twee tegengestelde aspecten: het hervinden van rust aan de ene kant en het vinden van een nieuwe uitdaging aan de andere kant.”

Mooie kans – Wim Andel was voor hij interimmer werd predikant in drie zeer verschillende gemeenten. “In mijn derde gemeente heb ik de opleiding tot interim-predikant gevolgd. Dat was een geweldige ervaring. Ik mocht van mijn kerkenraad op detacheringsbasis mijn eerste opdracht doen, anderhalf jaar lang anderhalve dag in de week. Heel fijn om die kans te krijgen. Tijdens deze periode heb ik met een andere interim-predikant, Marius Braamse, een hervormde gemeente en een gereformeerde kerk naar een federatie begeleid. Na deze periode ben ik fulltime aan de slag gegaan als interim-predikant.” Wim Andel is daarbij aan het werk in twee en soms zelfs drie gemeenten tegelijk. Er zijn tien interim-predikanten in landelijke dienst bij de mobiliteitspool, deels parttimers.

Bevoegdheid – Er zijn gemeenten die zelf proberen om een lastige periode, zoals bij fusie kan ontstaan, door te komen. Kan een ‘gewone’ gemeentepredikant de begeleiding niet zelf doen? “Niet elk fusieproces is problematisch, een gewone predikant kan dit ook begeleiden. Persoonlijk vind ik het soms wel zorgelijk als niet-bevoegde predikanten als interim-predikant aan het werk gaan. Het is niet voor niets dat er bepaalde capaciteiten gevraagd worden bij dit ambt. We hebben er moeite voor moeten doen om zover te komen. Kerkenraden zouden dit beter moeten beseffen als ze iemand aanstellen die zich interim- predikant noemt maar het niet is.”

Wim Andel heeft niet zo veel op met managementtermen als procesbegeleider of coach die hij tegenkomt in het vak. “Ik ben met name werkzaam vanuit het besef dat ons geloof ook in deze situatie iets heilzaams heeft. We proberen de vreugde van het evangelie weer te ontdekken. Daarbij maken we gebruik van de kracht van het Woord, bidden samen, en tegelijkertijd werken we hard aan het bereiken van gestelde doelen.”

Gesmeerde fusies en slapeloze nachten – In Noord-Friesland begeleidde Andel, op voorstel van de consulenten van twee gemeenten, deze  gemeenten naar een samenwerking. Beide gemeenten waren vacant en nogal verschillend, de ene met confessionele accenten, de andere met een vrijzinnige achtergrond. Toch wilden ze samen één predikant beroepen. Zou dat lukken? “Ik kreeg de opdracht en na een jaar werd daar een predikant bevestigd. Later heb ik nog eens geïnformeerd hoe het ging en het antwoord was ronduit positief.” Ook in Zwolle begeleidde Andel een dergelijke uitdagende samenwerking.

Soms begeleidt hij een gemeente waar ruzie is. “Dat is niet makkelijk maar ik doe het graag en ik heb er wel een slapeloze nacht voor over. Als je samen kunt werken aan een oplossing zeg ik volmondig ‘ja’ tegen zo’n opdracht. Ik probeer altijd om, naast het werken aan de oplossing van het conflict, iets positiefs te doen. Bijvoorbeeld met een welwillend groepje gemeenteleden beginnen aan iets nieuws. Dit geeft moed en kan de focus verleggen om verder te gaan en te werken aan een verzoening.”

Gezonde gemeente – Naast het oplossen van het conflict gaat ds. Andel in gesprek met gemeenteleden over hoe ze de kerk weer een boost kunnen geven. “We ontwikkelen bijvoorbeeld met wie maar mee wil doen andersoortige vieringen naast de traditionele kerkdiensten. Dat begint met in kaart te brengen hoe de kerkdienst er nu uitziet en of de breedte van de gemeente daarmee bereikt wordt. Wat waardeer je in de diensten, en wat kunnen we verdiepen en verbreden? Wat zou je anders willen? Kan dat in de bestaande liturgie of mag daarnaast iets anders ontwikkeld worden?” Dit leeft breder, weet Andel. “De landelijke training ‘Vieren met vrijwilligers’ die ik onlangs samen met mijn vrouw (kerkelijk werker in Gaastmeer) heb gegeven was in een mum van tijd overtekend. Er is iets positiefs gaande in onze kerk, laten we daar vooral ook oog voor hebben. Er zijn altijd welwillende mensen die niets liever hebben dan een gezonde gemeente om samen God te zoeken.”

Meer informatie – Vanuit de mobiliteitspool van de dienstenorganisatie worden medewerkers met een bijzondere aanstelling (beginnende predikanten, jeugdwerkers, interim predikanten, studentenpastores en pioniers) tijdelijk uitgeleend aan plaatselijke gemeenten ten behoeve van specifieke werkzaamheden.

De interim-predikant is verbonden aan de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk en treedt tijdelijk op in een (vacante) gemeente binnen de Protestantse Kerk. Wim Andel is tevens lid van In Between, het netwerk van interim-predikanten.

Denkt u dat in uw gemeente een interim-predikant op zijn plaats zou zijn, dan kunt u contact opnemen in Between of met de mobiliteitspool van de PKN.

Niet elke tijdelijke predikant is interim, maar elke interimpredikant is tijdelijk

Klaas-Willem de Jong – Met enige regelmaat krijg ik op internet of anderszins stukjes onder ogen waarin een predikant als ‘interim’ wordt gepresenteerd – of zichzelf als zodanig afficheert – maar dat helemaal niet is. Bedoeld wordt nogal eens: tijdelijk. Maar soms is de pretentie groter, gaat het inderdaad om interimwerk maar ontbreken daarvoor de kwalificaties.

Gekwalificeerd – Wat is een interimpredikant? De kerkorde blijft op deze vraag het antwoord schuldig. De website van de PKN biedt meer info over de interimpredikant in een documentje van 2 A4-tjes. Dit document definieert de interimpredikant als volgt: ‘Interim-predikanten zijn gespecialiseerd in gemeenteopbouw. Ze geven tijdelijke ondersteuning aan kerkelijke gemeenten die te maken hebben met verandering, crisis of conflicten. De duur van deze ondersteuning kan variëren van enkele maanden tot maximaal twee jaar.’ Uit het vervolg wordt duidelijk dat een interimpredikant wat extra’s in huis heeft: hij heeft ‘een tweejarige opleiding tot interim-predikant gevolgd of anderszins deze competenties verworven.’ De landelijke dienstenorganisatie van de PKN heeft een aantal interimpredikanten in dienst die op verzoek gedetacheerd kunnen worden naar een (wijk)gemeente. Soms komt de vraag uit de gemeente zelf, soms bevelen kerkvisitatoren het aantrekken van een interimmer aan of doet een vertrekkende predikant een suggestie in die richting. Uiteindelijk staat echter voorop dat de (wijk)gemeente – of althans haar kerkenraad – het moet willen. Het landelijke Mobiliteitsbureau bemiddelt de interimpredikanten in de landelijke dienst. Niet altijd is er iemand beschikbaar. Daarom put het Mobiliteitsbureau tevens uit de groep Interimpredikanten In Between, een groep hiertoe gekwalificeerde predikanten binnen de Bond van Nederlandse Predikanten. Het is daarom niet verstandig een tijdelijk predikant interimmer te noemen, behalve als die behoort tot deze aparte groep tijdelijke predikanten en interimwerk verricht.

Rollen – Wat doet een interimpredikant? Ook daarover verschaft het aangehaalde document helderheid. Er worden vier rollen onderscheiden. De eerste is die van overbrugger. Soms is er in een vacaturetijd net iets meer nodig dan een consulent of een ander die het lopende werk doet. In het algemeen kan deze rol ook goed worden vervuld door een gemeentepredikant of kerkelijk werker met ervaring. Een gekwalificeerde interimmer is voor situaties als deze meestal niet nodig. Een predikant of kerkelijk werker in tijdelijke dienst volstaat. Dat ligt wezenlijk anders bij de drie overige rollen. De volgende is die van de rouwbegeleider, ingezet bij een gemeente die na lange tijd afscheid moet nemen van een predikant of een situatie – denk bij het laatste bijvoorbeeld aan het sluiten van een kerkgebouw, het opheffen van wijken, enzovoort. De rouwbegeleider helpt ruimte scheppen voor iets nieuws. In het verlengde daarvan ligt de beleidsbegeleider. Die stimuleert de ontwikkeling van nieuw beleid. Tot slot is er de rol van crisisbegeleider. Gemeenten komen soms in heftige situaties terecht waar ze zelf niet goed weg mee weten. Vertrouwen moet herwonnen worden. De vier rollen kunnen lang niet altijd even scherp onderscheiden worden. In alle gevallen is de (wijk)gemeente overigens ‘in control’. De interimpredikant sluit een contract met de (wijk)gemeente waarin beschreven staat welke werkzaamheden verricht moeten worden en welke doelen daarbij voor ogen staan.

Tijdelijk – Een belangrijke basisregel is dat een interimpredikant tijdelijk is en in principe geen – of in ieder geval niet direct aansluitend een – beroep aanneemt naar de (wijk)gemeente waar hij of zij werkzaam is geweest. Alleen op deze manier kan de interimpredikant vrij zijn werk doen, zonder dat hij zichzelf in beeld speelt als de nieuwe predikant, of anderen ook zelfs maar het idee hebben dat hij dat doet. Een interimpredikant moet namelijk soms lastige beslissingen voorstellen, harde woorden kunnen spreken. Hij mag nooit in de verleiding komen zijn toon te matigen vanwege andere persoonlijke belangen. Om de tijdelijkheid te onderstrepen is er een maximum gesteld aan de inzet: twee jaar. Een heel enkele keer kan langer nodig zijn, maar de bedoeling is steeds dat de gemeente zélf verder gaat. Langere aanwezigheid zou dat in de weg kunnen staan, ook omdat gestaag een bepaalde afhankelijkheid van de kan groeien. Daarom: niet elke tijdelijke predikant is interim, maar elke interimpredikant is tijdelijk.

Wie meer wil weten over het interimpredikantschap kan terecht in R. Brouwer & J. van Ark & J. Oortgiesen (red.), Voorganger als voorbijganger. Het interim-predikantschap van de toekomst (Zoetermeer: Boekencentrum 2013).

Klik HIER voor mijn blog over de meer specifieke vraag of een interimpredikant consulent kan zijn.

N.B. Ik heb de opleiding tot interimpredikant met goed gevolg afgesloten en ben lid van In Between.